Jak rozpoznać duńskie znaczki pocztowe: od Rigsbank Skilling z 1851 roku do Małgorzaty II

Dania wydaje znaczki nieprzerwanie od 1851 roku, a duńska filatelistyka jest jedną z najbardziej uporządkowanych w Europie: niewielka liczba długo używanych projektów, zmiana waluty w 1875 roku i krajowy katalog AFA, na który powołuje się każdy duński kolekcjoner i handlarz. Dzięki temu większość duńskich znaczków łatwo umiejscowić w czasie, gdy zna się cztery rzeczy: napis, walutę, znak wodny i ząbkowanie. Ten przewodnik obejmuje każdą epokę, od emisji Rigsbank Skilling po znaczki obiegowe Małgorzaty II, wyjaśnia słynne dwukolorowe odmiany z „odwróconą ramką” oraz stuletni projekt linii falistych, a także pokazuje, ile są naprawdę warte duńskie znaczki.

Pierwsze emisje: Rigsbank Skilling (1851-1854)

Pierwsze duńskie znaczki pojawiły się w 1851 roku: 2 Rigsbank Skilling (2 RBS) w kwietniu, dla lokalnej taryfy kopenhaskiej, oraz 4 Rigsbank Skilling (4 RBS) w maju, dla listów krajowych. Oba są nieząbkowane, drukowane w jednym kolorze i noszą napis „KGL. POST FRM.” (Kongeligt Post Frimærke, Królewski Znaczek Pocztowy). Projekt przedstawia insygnia królewskie — koronę nad berłem i mieczem — otoczone gilioszową ramką, a cały znaczek wydrukowano na tle delikatnych linii falistych zwanych burelażem, zabezpieczeniu, które jest też najłatwiejszym sposobem wykrycia większości fałszerstw — brakuje im go lub odtwarzają go niedbale.

• 4 RBS brązowy (AFA 1): podstawowy znaczek, drukowany w dużych ilościach przez dwóch drukarzy, najpierw Ferslewa, a potem Thielego. Kasowane egzemplarze są powszechne i przystępne cenowo; wartość zależy niemal wyłącznie od szerokości marginesów, ponieważ znaczki rozcinano nożyczkami.
• 2 RBS niebieski (AFA 2): kluczowy duński klasyk. Pierwszy druk Ferslewa jest rzadki i sprzedaje się za tysiące; późniejszy druk Thielego jest łatwiej dostępny, ale wciąż drogi. Oba druki rozróżnia się po szczegółach burelażu i cechach płyty, które ilustruje AFA.
• Znak wodny: oba znaczki są na papierze ze znakiem wodnym w postaci korony, jednym z pierwszych typów znaków wodnych wymienionych przez AFA.
• Przedruki: oficjalne przedruki znaczków z 1851 roku wykonano później na potrzeby wystaw. Są na innym papierze, bez znaku wodnego, i warte tylko ułamek wartości oryginałów, więc sprawdź znak wodny przed zapłaceniem za „czysty znaczek z 1851 roku”.

Emisje skillingowe z lat 1854-1858 (2, 4, 8 i 16 skilling) zachowują projekt korony, berła i miecza, ale usuwają „Rigsbank” z nazwy waluty, odzwierciedlając nowego skillinga. Od 1863 roku były przecinane liniowo, a w 1864 roku ostatecznie ząbkowane, gdy zastąpiła je przeprojektowana duża owalna emisja z napisem „DANMARK”. Ta emisja z 1864 roku jest pierwszym duńskim znaczkiem noszącym nazwę kraju.

Emisja dwukolorowa z numerałem (1870-1905)

Od 1870 roku Dania przez 35 lat używała jednego projektu znaczka obiegowego: dużego numerału w owalu, przy czym owal i ozdobna ramka drukowane były w dwóch różnych kolorach, w dwóch osobnych przebiegach. Kolekcjonerzy nazywają ją emisją dwukolorową (tofarvede). Ponieważ ramkę drukowano osobno, niektóre arkusze przeszły przez prasę odwrotnie, co dało odwrócone ramki (omvendt ramme). Odmiany z odwróconą ramką są najbardziej poszukiwanymi duńskimi znaczkami po klasykach z 1851 roku, a AFA wymienia je dla każdej wartości i druku.

• Wartości skillingowe (1870-1874): 2, 3, 4, 8, 16 i 48 skilling. Zostały zastąpione, gdy Dania przyjęła koronę.
• Wartości w øre (1875-1905): po reformie walutowej z 1875 roku (100 øre = 1 korona) ten sam projekt pojawił się ponownie z wartościami w øre od 3 do 100. Pokazany tu znaczek 50 øre z 1875 roku jest typowym przykładem.
• Ząbkowanie: wczesne druki mają ząbkowanie 14 x 13½; późniejsze druki — 12¾. Wymiar ząbkowania jest często najszybszym sposobem odróżnienia wczesnego druku od późnego.
• Znak wodny: korona, w kilku rozmiarach w ciągu okresu wydawania serii.
• Odcienie i druki: emisję drukowano przez trzy dekady, a AFA rozróżnia dziesiątki druków po odcieniu, typie ramki i papierze. Rzadsze odcienie i odwrócone ramki mają znaczne dopłaty; powszechne są tanie.

Linie faliste: najdłużej używany duński projekt (od 1905 roku)

W 1905 roku Dania wprowadziła projekt z numerałem na tle linii falistych (bølgelinjer): numerał w owalu na polu linii falistych, z trzema małymi sercami poniżej. Był przeznaczony dla niskich wartości i, z modyfikacjami, jest używany do dziś, co czyni go jednym z najdłużej stosowanych projektów znaczków na świecie. Ponieważ drukuje się go od ponad stu lat, znaczek z liniami falistymi datuje się na podstawie szczegółów, a nie samego projektu:

• Znak wodny: korona na drukach z lat 1905-1933, wielokrotne krzyże na drukach z lat 1933-1936, ponownie korona od 1937 roku, a od początku lat 60. brak znaku wodnego.
• Rytowanie: projekt kilkakrotnie rytowano na nowo; AFA rozróżnia typy po kształcie numerału, wzorze fal i serc.
• Papier: papier fluorescencyjny pojawia się od lat 60. na potrzeby automatycznej sortowni, a współczesne druki są na papierze pokrytym fosforem.
• Waluta: zawsze øre, więc sama wartość nie pozwoli go datować. Bardzo wysokie wartości w øre (50 øre i więcej w projekcie z liniami falistymi) należą do końca XX wieku.

Portrety królewskie i znaczki okolicznościowe (1904-1972)

Wyższe wartości od 1904 roku nosiły portret panującego monarchy: Christiana IX (1904-1906), Fryderyka VIII (1907-1912), Christiana X (1913-1947, w kilku typach portretu) i Fryderyka IX (1948-1972). Portret króla datuje znaczek do konkretnego panowania, a znak wodny i ząbkowanie zawężają go do konkretnego druku. Znaczki obiegowe z Christianem X występują w trzech typach znaku wodnego i kilku ząbkowaniach, a rzadsze kombinacje są warte znacznie więcej niż powszechne.

Znaczki okolicznościowe były rzadkością do lat 20. XX wieku. Te, których szukają kolekcjonerzy:

• 5 koron „Generalna Poczta Główna” z 1912 i 1915 roku: duże formatem wysokie wartości przedstawiające kopenhaską Generalną Pocztę Główną, najcenniejsze duńskie znaczki XX wieku.
• Emisja zjednoczeniowa z 1920 roku: upamiętniająca powrót północnego Szlezwiku po plebiscycie. Powiązane znaczki plebiscytowe z napisem „SLESVIG” wydano dla stref głosowania i są kolekcjonowane razem ze znaczkami duńskimi.
• 300-lecie poczty z 1924 roku: seria 16 znaczków w czterech projektach świętująca 300 lat duńskiej poczty, sprzedawana w arkuszach mieszających projekty, dzięki czemu istnieją bloki se-tenant.
• Znaczki lotnicze z lat 1925-1929: pierwsza duńska seria lotnicza, przedstawiająca samolot nad Kopenhagą. Kompletne czyste serie to kluczowy nowoczesny przedmiot kolekcjonerski, a wysokie wartości są często fałszowane przez podrabiane ząbkowanie.
• Znaczki obiegowe Karawela z lat 1927-1940: projekt żaglowca w dwóch typach, wcześniejszy z subtelniejszym rytowaniem. Zwracaj uwagę na typ przy kupowaniu wyższych wartości.
• Znaczki okolicznościowe z lat 30. i 40.: 60. urodziny Christiana X (1930), Hans Christian Andersen (1935), Thorvaldsen (1938) oraz emisje wojenne — wszystkie tanie, ale szeroko kolekcjonowane.

Małgorzata II i emisje współczesne (od 1972 roku)

Znaczki obiegowe z portretem królowej Małgorzaty II zaczęto wydawać w 1974 roku i kontynuowano je, w kolejnych portretach i technikach druku, aż do jej abdykacji w 2024 roku, po której nastąpiły znaczki obiegowe z Fryderykiem X. Współczesne duńskie znaczki noszą napis „DANMARK” z wartościami w øre i koronach, są zwykle rytowane lub drukowane techniką łączącą rytowanie i offset, a od lat 2000. obejmują samoprzylepne książeczki i emisje taryfowe. Bardzo niewiele z tego okresu jest warte więcej niż wartość nominalna, choć kompletne roczniki, książeczki i rytowane serie o sztuce i architekturze pozostają popularne.

Duńskie Indie Zachodnie, Wyspy Owcze, Grenlandia i Szlezwik

W duńskich kolekcjach pojawia się kilka powiązanych obszarów, warto je wyodrębnić, ponieważ niektóre z nich są znacznie cenniejsze niż znaczki z macierzystej Danii:

• Duńskie Indie Zachodnie (1855-1917): znaczki w centach, a później bitach/frankach dla karaibskiej kolonii sprzedanej Stanom Zjednoczonym w 1917 roku. Wczesne emisje i prowizoryczne dopłaty z lat 1902-1905 są cenne, a obszar ma własną sekcję w AFA.
• Szlezwik-Holsztyn (1850, 1864-1865): znaczki dla księstw przed i podczas wojny 1864 roku, część z napisami po niemiecku. Są kolekcjonowane zarówno jako materiał duński, jak i jako Państwa Niemieckie.
• Wyspy Owcze: duńskie znaczki były używane do 1975 roku, gdy Wyspy Owcze rozpoczęły własne emisje. Prowizoria z 1919 oraz 1940-1941, w tym przecięty na pół znaczek 4 øre i znaczki z lokalnymi dopłatami, są rzadkie i intensywnie fałszowane.
• Grenlandia: zwykłe znaczki od 1938 roku, poprzedzone znaczkami paczkowymi Pakke-Porto z lat 1905-1937, które są rzadkie i cenne, zwłaszcza kasowane na wycinku.
• Islandia: znaczki od 1873 roku pod duńskim panowaniem, dziś osobny obszar kolekcjonerski, ale często spotykany razem z materiałem duńskim.

Katalog AFA

Standardowym duńskim źródłem referencyjnym jest katalog AFA (AFA Danmark Frimærkekatalog), wydawany rocznie przez Aarhus Frimærkehandel od lat 30. XX wieku. Numery AFA podają duńscy handlarze, domy aukcyjne i kolekcjonerzy, wartości podawane są w koronach duńskich, a katalog obejmuje Danię, Duńskie Indie Zachodnie, Wyspy Owcze, Grenlandię i Szlezwik w jednym tomie, wraz ze specjalistycznym wydaniem wymieniającym druki, odcienie, typy znaków wodnych i odmiany płyt. Poza Skandynawią spotkasz też Facit (szwedzki katalog dla wszystkich krajów nordyckich), Michel i Scott, więc warto notować zarówno numery AFA, jak i Michel dla wszystkiego, co wartościowe.

Lista kontrolna identyfikacji

Ważne są też stemple. Od 1852 do lat 80. XIX wieku duńskie urzędy pocztowe używały stempli numerowych (nummerstempler) — liczby wewnątrz koncentrycznych kółek, przy czym każda liczba była przypisana do miasta. Rzadkie numery podnoszą wartość skądinąd powszechnych znaczków, a wyraźny stempel numerowy na dwukolorowym znaczku warto sprawdzić w liście numerów AFA.

Ile są warte duńskie znaczki?

Najczęściej zadawane pytania