Jak rozpoznać polskie znaczki pocztowe: od Polski nr 1 (1860) do dziś

Polskie znaczki pocztowe są zaskakująco łatwe do datowania, gdy poznamy historię, która za nimi stoi, bo historia pocztowa kraju wiernie odzwierciedla jego historię polityczną. Polska wydała tylko jeden znaczek przed 1918 rokiem, przez 123 lata była podzielona między Rosję, Prusy i Austrię, odrodziła się w 1918 roku wraz z falą nadruków w dwóch walutach, przetrwała II wojnę światową dzięki emisjom okupacyjnym i emigracyjnym, a potem wyprodukowała dziesiątki tysięcy wzorów za czasów Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej i współczesnej III Rzeczpospolitej. Ten przewodnik prowadzi przez każdą epokę, wyjaśnia katalog Fischer, z którego korzysta każdy polski kolekcjoner, i pokazuje napisy, waluty oraz nadruki, które pozwalają precyzyjnie datować znaczek.

Polska nr 1: znaczek 10-kopiejkowy z 1860 roku

Jedynym znaczkiem wydanym dla Polski przed odzyskaniem niepodległości jest 10-kopiejkowy znaczek z 1 stycznia 1860 roku, znany po prostu jako Polska nr 1 (Fischer 1). Wydano go dla Królestwa Polskiego, czyli kontrolowanej przez Rosję „Polski Kongresowej”, i z tego powodu wygląda rosyjsko: dwugłowy orzeł z polskim orłem na tarczy na piersi, różowy lub karminowy środek wewnątrz niebieskiej ramki, a wartość zapisana w rosyjskich kopiejkach. Napis brzmi „ZA ŁÓT KOP. 10” (10 kopiejek za łut, wówczas obowiązującą jednostkę wagi).

W Warszawie wydrukowano około trzech milionów egzemplarzy, zanim znaczek wycofano 1 kwietnia 1865 roku, gdy na terenie całego Królestwa wprowadzono obowiązek stosowania znaczków rosyjskich. Cechy identyfikacyjne:

• Kolory: niebieska ramka z różowym, czerwonym lub karminowym środkiem. Istnieją odmiany odcieni skatalogowane przez Fischera, ale podstawowy dwukolorowy projekt jest stały.
• Stemple: większość zachowanych egzemplarzy jest kasowana numeratorem wewnątrz koncentrycznych kółek. „1” oznacza Warszawę i jest zdecydowanie najczęstszy; rzadsze numery małych miasteczek mogą kilkakrotnie zwiększyć wartość, dlatego polscy kolekcjonerzy opisują Polskę nr 1 najpierw po stemplu.
• Egzemplarze czyste są naprawdę rzadkie i sprzedają się za wielokrotność ceny egzemplarza kasowanego.
• Fałszerstwa są liczne, w tym znane fałszerstwa Fourniera i nowoczesne reprodukcje. Autentyczne egzemplarze mają wyraźne, ostre linie ramki i czyste liternictwo; wszystko z rozmytymi, niewyraźnymi detalami lub podejrzanie idealnym stemplem wymaga atestu eksperta Polskiego Związku Filatelistów (PZF).

Nadruki niepodległościowe (1918-1919)

Gdy Polska odzyskała niepodległość w listopadzie 1918 roku, nie było czasu na zaprojektowanie nowych znaczków, więc nowa administracja pocztowa nadrukowywała zapasy pozostawione przez władze okupacyjne. Istnieją trzy grupy nadruków i to najcenniejszy oraz najczęściej fałszowany obszar polskiej filatelistyki:

• Emisja warszawska (listopad 1918): niemieckie znaczki Germania „Gen.-Gouv. Warschau” oraz znaczki warszawskiej poczty miejskiej z nadrukiem „Poczta Polska” i polskim orłem. Wartości w fenigach i markach.
• Emisja lubelska (grudzień 1918): znaczki austro-węgierskiej poczty polowej (pierwotnie dla Bośni) z nadrukiem „POCZTA POLSKA” w byłym zaborze austriackim. Wartości w halerzach i koronach.
• Emisja krakowska (styczeń 1919): austriackie znaczki zwykłe, gazetowe i dopłatowe z nadrukiem „POCZTA POLSKA” w Krakowie. Wysokie nominały tej emisji, zwłaszcza wartości w koronach, należą do najcenniejszych polskich znaczków w ogóle, a nadruki fałszowano w ogromnych ilościach. Nigdy nie kupuj nadruku krakowskiego bez atestu.

Powodem istnienia dwóch walut jest to, że w byłych zaborach rosyjskim i niemieckim obowiązywała marka (100 fenigów), natomiast w byłym zaborze austriackim pozostała korona (100 halerzy) do czasu zunifikowania walut w 1920 roku. Wartość w halerzach lub koronach wskazuje więc, że znaczek przeznaczony był dla południa Polski, a wartość w fenigach lub markach — dla centrum i zachodu kraju.

Pierwsze właściwe znaczki obiegowe pojawiły się w 1919 roku: projekty z orłem dla obu stref walutowych, znaczki okolicznościowe Sejmu (Sejmu Ustawodawczego) oraz tak zwana emisja paryska — seria wydrukowana we Francji dla całego kraju, występująca w wersji ząbkowanej i nieząbkowanej.

II Rzeczpospolita (1920-1939)

Znaczki międzywojennej II Rzeczpospolitej noszą napis „POCZTA POLSKA” i dzielą się na dwie wyraźne grupy oddzielone reformą walutową z 1924 roku:

• Okres markowy (1920-1924): Polska przeżyła własną inflację, łagodniejszą niż niemiecka, ale wystarczająco poważną, by nominały wzrosły z kilku marek do milionów na początku 1924 roku. Prowizoria z dopłatami są powszechne i tanie; konkretne błędy dopłat już nie.
• Okres złotowy (1924-1939): złoty (100 groszy) zastąpił markę w przeliczeniu 1 800 000 marek za 1 złoty. Od 1924 roku szukaj wartości „ZŁ” i „GR” oraz znaczków obiegowych z orłem, po których nastąpiły portrety marszałka Piłsudskiego i prezydenta Mościckiego oraz stały napływ znaczków okolicznościowych.

Kluczowe obszary kolekcjonerskie tego okresu to znaczki lotnicze z 1925 roku, arkusik z Warszawskiej Wystawy Filatelistycznej z 1928 roku (pierwszy polski blok), arkusik z zawodów balonowych Gordona Bennetta z 1936 roku, arkusik balonu stratosferycznego z 1938 roku oraz długa seria z 1938 roku na 20. rocznicę niepodległości, przedstawiająca polskich władców od Mieszka I. Arkusiki (Fischer „Bl.”) z tych lat są konsekwentnie najcenniejszymi przedmiotami międzywojennymi.

Nie należy mylić zwykłych znaczków polskich z nadrukami Port Gdańsk (1925-1938). Są to polskie znaczki z nadrukiem „PORT GDAŃSK” dla polskiej poczty działającej w Wolnym Mieście Gdańsku i są rzadsze oraz cenniejsze niż znaczki bez nadruku. Samo Wolne Miasto Gdańsk wydawało niemieckojęzyczne znaczki z napisem „DANZIG”, które należą do filatelistyki niemieckiej, a nie polskiej.

II wojna światowa (1939-1945)

Filatelistyka polska okresu wojny obejmuje czterech bardzo różnych wydawców:

• Generalne Gubernatorstwo (Generalgouvernement, 1939-1945): niemiecka administracja okupacyjna wydawała znaczki z napisem „DEUTSCHES REICH / GENERALGOUVERNEMENT”, początkowo poprzez nadruki na znaczkach polskich i niemieckich („Deutsche Post Osten”), a później z własnymi projektami, w tym głową Hitlera. Są katalogowane przez Michel jako obszar niemiecki, ale znajdują się w prawie każdej polskiej kolekcji.
• Rząd na wygnaniu (Londyn, 1941-1945): znaczki przedstawiające zniszczoną Warszawę, wojska polskie i polskie statki, obowiązujące na polskich jednostkach morskich i handlowych oraz w jednostkach polskich za granicą. Autentyczne przesyłki z prawdziwym obiegiem pocztowym są warte znacznie więcej niż czyste znaczki.
• Poczta obozowa (jeniecka): obozy oficerskie w Woldenbergu, Gross-Born, Murnau i Neubrandenburgu prowadziły wewnętrzną pocztę z własnymi znaczkami. Autentyczne egzemplarze są rzadkie i stale fałszowane.
• Lublin i emisje wyzwoleńcze 1944-1945: administracja PKWN w Lublinie wydała w 1944 roku nieząbkowaną serię „Przywódcy” (Traugutt, Kościuszko, Dąbrowski), po której w 1945 roku nastąpiły nadruki „Poczta Polska” na pozostałych znaczkach Generalnego Gubernatorstwa, w tym nadruki krakowskie z początku 1945 roku.

Polska Rzeczpospolita Ludowa (1945-1989)

Między 1945 a 1989 rokiem Polska wydała tysiące znaczków, większość z napisem po prostu „POLSKA” i „Poczta Polska” w projekcie, a większość z nich jest warta bardzo mało, ponieważ nakłady liczono w milionach. Warto znać wyjątki:

• Nadruki „GROSZY” z 1950 roku: po reformie walutowej z października 1950 roku urzędy pocztowe w całym kraju ręcznie nadrukowywały istniejące zapasy słowem „groszy”. Istnieją tysiące typów nadruków, rozróżnianych po urzędzie, kroju czcionki i kolorze, co jest samodzielną dziedziną specjalistyczną. Typy powszechne są tanie; rzadkie urzędy są cenne i intensywnie fałszowane.
• Wersje nieząbkowane (cięte): od połowy lat 50. do lat 60. wiele serii wydawano również w małych nakładach jako nieząbkowane. Nieząbkowane znaczki serii są zwykle warte wielokrotność wartości znaczków ząbkowanych. Sprawdź, czy marginesy są wystarczająco szerokie, aby wykluczyć przycięty znaczek ząbkowany.
• Serie tematyczne lat 60.-80.: sport, kosmos, sztuka, zwierzęta i stroje ludowe, drukowane przez państwową wytwórnię papierów wartościowych PWPW techniką heliograwiury i offsetu. Przyjemne i kolekcjonerskie, ale tanie, o ile nie są kompletnymi czystymi seriami lub na autentycznych kopertach obiegowych.
• Egzemplarze kasowane na zamówienie: wiele znaczków PRL sprzedawano wcześniej kasowanych na potrzeby handlu eksportowego. Czyste znaczki z pełnym gumowaniem i starannym stemplem w rogu to egzemplarze CTO, warte mniej niż autentycznie kasowane.

III Rzeczpospolita (od 1990)

Współczesne polskie znaczki nadal noszą napis „POLSKA”. Dwie rzeczy pozwalają je szybko datować. Denominacja z 1995 roku zamieniła 10 000 starych złotych na 1 nowy złoty, więc znaczki z lat 1993-1994 mają wartości w tysiącach, podczas gdy znaczki od 1995 roku ponownie pokazują niewielkie wartości w złotych i groszach. A od lat 2000. Poczta Polska przeszła na znaczki samoprzylepne i znaczki listowe („A”, „B”, „C” dla różnych klas taryfowych) obok konwencjonalnych emisji gumowanych. Papież Jan Paweł II, rocznice Solidarności i polscy malarze to najczęściej kolekcjonowane współczesne tematy.

Katalog Fischer

Standardowym źródłem referencyjnym dla znaczków polskich jest katalog Fischer (Katalog polskich znaków pocztowych), wydawany rocznie w Polsce. Jego numery zapisuje się jako „Fi” (na przykład Fi 1 dla Polski nr 1, Fi 312 dla przedstawionego wyżej znaczka z 1938 roku), wartości podawane są w złotych, a katalog obejmuje wszystko, z czym może się zetknąć polski kolekcjoner: nadruki z lat 1918-1919, Port Gdańsk, pocztę obozową z czasów wojny, nadruki groszowe oraz nieząbkowane odmiany serii PRL. Arkusiki numerowane są osobno jako „Bl.”. Polskę uwzględniają też Michel (tom Osteuropa) i Scott, a handlarze poza Polską zwykle podają numery Michel, więc warto prowadzić zestawienie numerów dla posiadanych emisji.

Lista kontrolna identyfikacji

Znaki wodne odgrywają w polskiej filatelistyce dużo mniejszą rolę niż w kolekcjonerstwie niemieckim czy brytyjskim: zdecydowana większość polskich znaczków jest bez znaku wodnego. Papier, wymiar ząbkowania i technika druku (typografia dla wczesnych emisji, heliograwiura i offset dla znaczków PRL i współczesnych) to odmiany, które kataloguje Fischer i które wpływają na wartość.

Ile są warte polskie znaczki?

Przydatna zasada: wartość polskiej kolekcji jest prawie zawsze skoncentrowana w kilku pozycjach z 1860, 1918-1919 roku, międzywojennych arkusikach, Porcie Gdańsk i emisjach wojennych. Pudełko znaczków PRL, choćby duże, jest zwykle warte niewiele więcej niż ich wartość pocztowa, o ile nie zawiera odmian nieząbkowanych.

Najczęściej zadawane pytania